Na zaj\u0119ciach ze studentami przeprowadzam cz\u0119sto prosty eksperyment. Zadaj\u0119 pytanie i prosz\u0119 o wskazanie w\u0142a\u015bciwej odpowiedzi. Brzmi jak test. R\u00f3\u017cnica jest jednak zasadnicza. Za z\u0142e odpowiedzi nikt nie dostaje dw\u00f3i. To wa\u017cne, bo wi\u0119kszo\u015b\u0107 udziela z\u0142ych odpowiedzi. P\u0142yn\u0105cych prosto z… intuicji, serca i \u201ezdrowego rozs\u0105dku\u201d, kt\u00f3ry ani ze zdrowiem, ani z rozs\u0105dkiem niewiele ma wsp\u00f3lnego.<\/p>\n
Pytania s\u0105 zazwyczaj z kategorii \u201ewiedza o \u015bwiecie\u201d. Na przyk\u0142ad pytam, jaka by\u0142a przewidywana \u015brednia \u017cycia globalnie (average life expectancy) w latach 2013-2015. Dla u\u0142atwienia podaj\u0119 trzy opcje: 52, 62, 71,5. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 odpowiada, \u017ce 62. Cz\u0119\u015b\u0107 pesymist\u00f3w obstaje przy odpowiedzi 52. Niewiele os\u00f3b odpowiada, \u017ce 71,5. A to w\u0142a\u015bnie jest prawid\u0142owa odpowied\u017a. \u015arednia globalna d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia to w\u0142a\u015bnie 71,5 (dla m\u0119\u017cczyzn 68 lat i 4 miesi\u0105ce, dla kobiet 72 i 8 miesi\u0119cy).<\/p>\n
Potem pytam o r\u00f3\u017cnice w zarobkach mi\u0119dzy kobietami i m\u0119\u017cczyznami. \u015arednia r\u00f3\u017cnica w Unii Europejskiej w zarobkach pomi\u0119dzy m\u0119\u017cczyznami i kobietami wynosi odpowiednio: 12%, 14%, 16%. Tu r\u00f3wnie\u017c najcz\u0119\u015bciej nie pada prawid\u0142owa odpowied\u017a. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wskazuje na \u015brodkow\u0105 opcj\u0119, podczas gdy prawid\u0142owa odpowied\u017a to 16%.<\/p>\n
Potem pytam odpowiednio o ten sam wska\u017anik tylko dla Polski. Odpowiedzi brzmi\u0105: 7,2%, 12% i 17%. Tutaj wi\u0119kszo\u015b\u0107 wskazuje na najwy\u017csz\u0105 liczb\u0119. To b\u0142\u0105d \u2013 akurat w Polsce r\u00f3\u017cnica w p\u0142acach wynosi \u015brednio 7,2%. Potem pytam o Estoni\u0119. I zn\u00f3w podaj\u0119 liczby: 10%, 12% i 25%. Tutaj z kolei najmniej popularna odpowied\u017a zn\u00f3w jest t\u0105 prawid\u0142ow\u0105. W Estonii luka p\u0142acowa (gender gap) jest jedn\u0105 z najwy\u017cszych w ca\u0142ej Unii.<\/p>\n
W przypadku przewidywanej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia czerpiemy z g\u0142\u0119bokich pok\u0142ad\u00f3w pami\u0119ci lub z lokalnych przyk\u0142ad\u00f3w. Pami\u0119tamy by\u0107 mo\u017ce, \u017ce kiedy\u015b w Polsce \u015brednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia oscylowa\u0142a wok\u00f3\u0142 68 lat, to bior\u0105c pod uwag\u0119 ca\u0142y glob i te nieszcz\u0119sne zapyzia\u0142e zak\u0105tki, gdzie wed\u0142ug nas ludzie ledwie \u201edoczo\u0142guj\u0105 si\u0119\u201d do czterdziestki, bezpiecznie b\u0119dzie powiedzie\u0107 62 lata.<\/p>\n
Z kolei w przypadku serii pyta\u0144 o \u015bredni\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 w p\u0142acy kierujemy si\u0119 przeczuciem, \u017ce skoro w EU jest to 17%, to w Polsce b\u0119dzie podobnie, a ju\u017c na pewno nie lepiej. Gdy przychodzi pora na Estoni\u0119, mamy w g\u0142owie stereotyp nowoczesnego pa\u0144stwa z e-obywatelstwem, kt\u00f3re przoduje w rankingach i jest takim nadba\u0142tyckim tygrysem. Nie mo\u017ce wi\u0119c by\u0107 gorzej ni\u017c w Polsce. A tymczasem w tej akurat kategorii jest.<\/p>\n
W tym zadaniu nie zabraniam u\u017cywania internetu i rocznik\u00f3w statystycznych. Co ciekawe, nikt nawet o to nie pyta. Na wi\u0119kszo\u015b\u0107 pyta\u0144 mamy gotow\u0105 intuicyjn\u0105 odpowied\u017a, kt\u00f3r\u0105 formu\u0142ujemy bez wahania. A to b\u0142\u0105d, bo jak m\u00f3wi\u0142 Hans Rosling: \u201eIntuition sucks. Statistics prove\u201d. No w\u0142a\u015bnie \u2013 intuicja zawodzi nas w przypadku og\u00f3lnej wiedzy o \u015bwiecie. Dzieje si\u0119 tak, gdy\u017c cz\u0119sto mamy gotowe odpowiedzi na pytania, kt\u00f3rych do ko\u0144ca nie rozumiemy.<\/strong> Formu\u0142ujemy te\u017c opinie na temat zjawisk i trend\u00f3w, bez g\u0142\u0119bszej analizy. Jak to powiedzia\u0142 Kahneman:<\/p>\n Pewno\u015b\u0107, z jak\u0105 ludzie odbieraj\u0105 w\u0142asne intuicje, nie jest miarodajnym wska\u017anikiem ich trafno\u015bci.<\/p><\/blockquote>\n Warto o tym pami\u0119ta\u0107 i uczy\u0107 si\u0119 podejrzliwo\u015bci wobec w\u0142asnych szybkich os\u0105d\u00f3w i intuicyjnych wniosk\u00f3w.<\/p>\n A jak ju\u017c si\u0119 uczy\u0107, to od najlepszych \u2013 od Hansa Roslinga. Jego ksi\u0105\u017ck\u0119 pt. \u201eFactfulness\u201d podarowa\u0142a mi Janina B\u0105k, co w zasadzie sprawia, \u017ce mamy do czynienia z personaln\u0105 incepcj\u0105. Przyjaci\u00f3\u0142ka, kt\u00f3ra jak nikt zna si\u0119 na danych, liczbach i analizie i kt\u00f3ra niezmiennie naucza, \u017ce KORALACJA to NIE KAUZACJA, daje ci w prezencie ksi\u0105\u017ck\u0119 ukochanego naukowca, kt\u00f3ry te\u017c jak nikt zna\u0142 si\u0119 na danych i m\u00f3wi\u0142: \u201eLet my data set, change your mindset\u201d (co mo\u017cna przet\u0142umaczy\u0107 jako: \u201eniech moje dane zmieni\u0105 tw\u00f3j spos\u00f3b my\u015blenia\u201d).<\/p>\n I w\u0142a\u015bnie o tak\u0105 zmian\u0119 w ksi\u0105\u017cce Factfulness chodzi. Bo w tej ksi\u0105\u017cce (polecanej te\u017c przez Billa Gatesa) uczy nas, jak my\u015ble\u0107. Nie on pierwszy i nie ostatni. Jednak warto si\u0119 postawi\u0107 w k\u0105cie ego i przeczyta\u0107 ca\u0142o\u015b\u0107, a potem wraca\u0107 za ka\u017cdym razem, gdy najdzie nas niekontrolowana ochota, aby odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do w\u0142asnej intuicji, dowod\u00f3w anegdotycznych czy stereotyp\u00f3w.<\/p>\n Rosling uczy nas, \u017ce tak \u0142atwo, jak ulegamy z\u0142udzeniom optycznym, tak samo \u0142atwo popadamy w z\u0142udn\u0105 pewno\u015b\u0107, \u017ce wiemy wszystko o \u015bwiecie czy rynku, na kt\u00f3rym dzia\u0142amy.<\/strong> Sam test, kt\u00f3rym witam student\u00f3w, jest zainspirowany wst\u0119pem do ksi\u0105\u017cki. Tam tym samym sposobem, ale z innym zestawem pyta\u0144, Rosling pokazuje czytelnikom, jak dalece ich intuicyjne przekonania na temat \u015bwiata s\u0105 b\u0142\u0119dne. Ograniczone zaufanie do intuicji \u2013 to pierwsza i g\u0142\u00f3wna nauka p\u0142yn\u0105ca z tej ksi\u0105\u017cki. Oboj\u0119tnie czy jeste\u015b bibliotekark\u0105, czy marketerem.<\/p>\n W marketingu jednak intuicja dotycz\u0105ca naszej grupy docelowej, segment\u00f3w czy ci\u0105g\u00f3w przyczynowo-skutkowych mo\u017ce nas s\u0142ono kosztowa\u0107.<\/strong><\/span><\/p>\n I to nie metaforycznie. Bo intuicja dzia\u0142a jak algorytm karmiony danymi. Je\u015bli nieustannie karmisz j\u0105 dobrymi danymi w pot\u0119\u017cnych ilo\u015bciach, to Twoja intuicja jest dobra. Je\u015bli wi\u0119c od 40 lat hodujesz winoro\u015bl, to mo\u017cesz mie\u0107 intuicj\u0119 co do zbior\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 to intuicj\u0119 i tak warto zweryfikowa\u0107. Je\u015bli jednak w podstaw\u00f3wce dowiedzia\u0142e\u015b si\u0119, jaka by\u0142a \u015brednia d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia na \u015bwiecie, to nie mo\u017cesz na bazie tych danych obarczonych b\u0142\u0119dami udzieli\u0107 dobrej odpowiedzi.<\/p>\n Rosling pokazuje, \u017ce nasze my\u015blenie o \u015bwiecie jest skrzywione. Po pierwsze dlatego, \u017ce bardzo cz\u0119sto jeste\u015bmy przekonani o tym, i\u017c grupa, w kt\u00f3rej funkcjonujemy, jest reprezentatywna.<\/strong> M\u00f3j znajomy na przyk\u0142ad by\u0142 zdziwiony, \u017ce w wyborach prezydenckich w Warszawie w 2018 r. Jan \u015apiewak zdoby\u0142 jedynie 2,99% g\u0142os\u00f3w. Jasne, \u017ce nie spodziewa\u0142 si\u0119 wygranej, ale s\u0105dzi\u0142, \u017ce wynik b\u0119dzie o wiele lepszy. Dlaczego? Bo wi\u0119kszo\u015b\u0107 jego znajomych deklarowa\u0142a, \u017ce b\u0119dzie g\u0142osowa\u0107 na \u015apiewaka.<\/p>\n Jaki z tego mora\u0142? \u015awiat nie wygl\u0105da tak, jak Twoje biuro i nie ma takich pogl\u0105d\u00f3w, jak Twoi znajomi.<\/strong> To, \u017ce w Twojej agencji wszyscy maj\u0105 iPhone nie oznacza, \u017ce penetracja systemu iOS jest mia\u017cd\u017c\u0105ca. Niekwestionowanym kr\u00f3lem nadal jest Android posiadaj\u0105cy 91,5% udzia\u0142\u00f3w w rynku, podczas gdy sprz\u0119t Apple stanowi zaledwie 8,5%.<\/p>\n Rosling pokazuje te\u017c, w jaki spos\u00f3b media skrzywiaj\u0105 nasze my\u015blenie o rzeczywisto\u015bci. Nie tylko te tradycyjne. Spo\u0142eczno\u015bciowe r\u00f3wnie\u017c. Gdybym ca\u0142\u0105 wiedz\u0119 o \u015bwiecie mia\u0142 czerpa\u0107 z telewizji i medi\u00f3w spo\u0142eczno\u015bciowych, to pomy\u015bla\u0142bym, \u017ce \u017cyjemy chyba w najgorszych mo\u017cliwych czasach, gdzie matki morduj\u0105 dzieci, m\u0142odzie\u017c niczego nie wie i nie rozumie, a zamachy terrorystyczne s\u0105 cz\u0119stsze ni\u017c przeceny w Media Expert.<\/p>\n Media ze swojej natury pisz\u0105 i m\u00f3wi\u0105 o tym, co si\u0119 wydarzy\u0142o, a nie o tym, co si\u0119 nie zdarzy\u0142o. \u017bywi\u0105 si\u0119 anomali\u0105, a nie norm\u0105.<\/strong> Jasne, \u017ce zamachy si\u0119 zdarzaj\u0105. Jasne, \u017ce ka\u017cdy mord czy przemoc to sprawy straszne, ale nie mo\u017cemy na podstawie anomalii budowa\u0107 sobie obrazu \u015bwiata. To tak jak odwo\u0142ywanie si\u0119 do dowodu anegdotycznego. Ka\u017cdy s\u0142ysza\u0142 wirusow\u0105 opowie\u015b\u0107 o kim\u015b, kto prze\u017cy\u0142 wypadek samochodowy tylko dlatego, \u017ce nie zapi\u0105\u0142 pas\u00f3w. Nic dziwnego \u2013 niewiele os\u00f3b opowiada z ekscytacj\u0105 o tych wszystkich przypadkach, gdzie kto\u015b prze\u017cy\u0142, bo mia\u0142 zapi\u0119te pasy. Bo to by\u0142oby norm\u0105. A nas ciekawi\u0105 anomalia i cuda.<\/p>\n Rosling m\u00f3wi \u2013 czerpiemy swoj\u0105 wiedz\u0119 o \u015bwiecie z ekstrem\u00f3w, a zapominamy o pot\u0119\u017cnym zasobie zupe\u0142nie zwyk\u0142ych, przeci\u0119tnych przypadk\u00f3w.<\/strong> Je\u015bli na przyk\u0142ad palisz, to nie \u0142ud\u017a si\u0119, \u017ce palenie nie jest szkodliwe. Nawet je\u015bli us\u0142ysza\u0142e\u015b histori\u0119 o dziadku, kt\u00f3ry pali\u0142 30 papieros\u00f3w dziennie, a potem zgin\u0105\u0142 w wieku 90 lat potr\u0105cony przez samoch\u00f3d. On jest anomali\u0105. Norm\u0105 s\u0105 wcze\u015bniejsze zgony spowodowane paleniem. Tak samo, jak anomali\u0105 s\u0105 trafione w totolotku sz\u00f3stki. Norm\u0105 za\u015b totalnie nieepickie dw\u00f3jki i tr\u00f3jki.<\/p>\n Rosling ustawia nasze ego w k\u0105cie, ale robi to zabawnie i z trosk\u0105. Je\u015bli chcesz wiedzie\u0107, a nie tylko my\u015ble\u0107, \u017ce wiesz, to si\u0119gnij po t\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119. Zainspiruje Ci\u0119 do my\u015blenia. Jednak je\u015bli wolisz mie\u0107 zawsze racj\u0119, uznajesz, \u017ce Twoja intuicja jest bezb\u0142\u0119dna, to odpu\u015b\u0107 sobie. \u017byj dalej w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce \u201eko\u0144 jaki jest, ka\u017cdy widzi\u201d i \u017ce nie warto si\u0119 zastanawia\u0107 i szuka\u0107 danych.<\/p>\n Rosling by\u0142 jednym z moich ukochanych nauczycieli. Obejrza\u0142em jego wszystkie wyk\u0142ady dost\u0119pne w internecie. Przeczyta\u0142em ksi\u0105\u017ck\u0119 i z uwag\u0105 \u015bledz\u0119 dzia\u0142ania jego fundacji. Niestety nie ma go ju\u017c w\u015br\u00f3d nas. Pami\u0119tam, \u017ce gdy umar\u0142, to napisa\u0142em o tej stracie na Facebooku. M\u00f3j rzewny wpis skomentowa\u0142a wtedy tylko Janina, kt\u00f3ra Roslinga ub\u00f3stwia. Gdy umieraj\u0105 s\u0142awni aktorzy, wokali\u015bci, arty\u015bci, p\u0142aczemy grupowo. Gdy umieraj\u0105 naukowcy, p\u0142aczemy bardzo indywidualnie.<\/strong><\/p>\n Na temat \u015bmierci te\u017c zreszt\u0105 wnioskujemy mylnie, \u017ce jaki\u015b konkretny rok jest szczeg\u00f3lnie parszywy. Nie jest. Ludzie po prostu umieraj\u0105… Ci s\u0142awni te\u017c. Nie ma w tym \u017cadnego wzorca, chocia\u017c my pr\u00f3bujemy go znale\u017a\u0107. Gdy emocje s\u0105 trudne, pr\u00f3bujemy znale\u017a\u0107 jakie\u015b wyja\u015bnienie. Dlatego w p\u0142on\u0105cej katedrze widzimy znak. W \u015bmierci s\u0142awnych os\u00f3b tak\u017ce. Nie potrafimy przyj\u0105\u0107, \u017ce rzeczywisto\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 przypadkowa.<\/p>\n Rosling zdaje si\u0119 m\u00f3wi\u0107 \u2013 przypadek te\u017c jest ok. Tylko pami\u0119taj, \u017ceby mie\u0107 na temat tego przypadku dobre dane.<\/p>\n\u201eFactfulness\u201d Hansa Roslinga<\/h2>\n